Stampende laarzen.
Herinneringen van een kleine jongen uit de Kerkstraat





De nacht van stampende laarzen en huilende kinderen.

Engel (Henk) Klifman
geboren: 14 december 1935
te Coevorden, Kerkstraat 33

De nacht van 2 op 3 oktober 1942.

"Het dreunt nu nog na in mijn gedachten, het gestamp van laarzen en het staccato bevelende geschreeuw van Duitse bassen in de holle nacht van 2 op 3 oktober 1942.
Deze nacht heeft, hoe raar het ook klinkt, mijn leven meer diepte gegeven op latere leeftijd. Ik ben dankbaar dat ik de tweede wereldoorlog heb overleefd." vertelt Engel (Henk) Klifman.

De heer Engel Klifman uit Emmen.

Mijn ogen uitwrijvend, probeerde ik in het donker uit mijn kleine bedje onder het schuine dak richting het raam te schuifelen.

"Schnell, schnell" schreeuwde een Duitse stem in het holst van de nacht. Samen met mijn zus Maria Magdalena en mijn broers Thomas Hendrik en Gerrit stonden we met onze neuzen tegen het slaapkamerraam aangedrukt in onze ouderlijke woning in de Kerkstraat van Coevorden.

Mijn grote zus Maria was negentien, mijn broer Thomas 18, mijn broer GerritJan van 10 en ik moest als Benjamin van het gezin nog zeven worden.

Aan de linkerkant van onze woning, schuin tegenover de sjoel, de synagoge zagen we hand in hand kleine hartverscheurend schreiende kleine kinderen lopen, waaronder broertje en Linie, kinderen van Mozes Levie en ook de oude dames van Coevorden liepen in het groepje van 15 mensen mee. Broertje Levie was van mijn leeftijd en had een zwarte krullenkop, Linie was iets ouder. Vader Klifman riep de kinderen te gaan slapen, maar deze nacht werd een lange nacht, de aanblik en het geluid van deze mensen werd gegrifd in het geheugen van Engel.
De details van deze nacht zijn voor Engel nog steeds een raadsel dat door middel van de dossiers van de Marechaussee na meer dan 60 jaren helderheid dienen te brengen in wat er nu precies gebeurd is.


De volgende dag.

Het is zaterdagmorgen, in die periode gingen de kinderen ook zaterdags naar school, zo ook Engel die naar de Paul Kruger school ging in de buurt van het Station aan de van Heutszsingel. Engel speelde in dit tijd vaak met een onderstel van een kinderwagen "locomotiefje" en speelde vaak met de kinderen in de buurt, ook de joodse kinderen zoals broertje Levie. Naast de "sjoel" stond de woning van de Rabbi en als je aan wilde bellen moest je aan zo'n vierkante bewerkte koperen knop trekken, die een bel in de hal van het huisje in beweging bracht. Het geluid van de bel schalmde door de lange gang van het huisje, waarvan de vloer met vloertegels bedekt was.Engel belde meerdere keren, maar het geluid stierf weg en niemand deed open.

Een dag later bleek dat de Joden uit Coevorden afgevoerd waren naar Kamp Westerbork. Als kleine jongens gingen we achter de muur langs aan de zijde van de Spoorhavenstraat, waar ook Harrie, Betje en Jonas Wallage woonden, om bij de oude Joodse school naar binnen te gaan. Wij hebben toen stiekem potloden en pennen meegenomen om thuis te gebruiken. Het rare was, dat niemand hier wat van zei, het was toch maar van de Joden. Lucas Koelink en Okko Hamminga waren ook bij dit groepje jongens.

De Jodenschool.

Aan het eind van de oorlog zaten de Duitsers in de Joodse School, ook wel de "Jeudenschoele" genoemd. Bij bombardementen, zoals die van 21 februari 1944, vluchtten de Duitsers richting de markt om maar niet gewond te raken, door de drukgolven tuimelden ze volgens ooggetuigen over elkaar om bij de Duitsgezinde familie Thijs aan het begin van de Kerkstraat naar binnen te gaan. Ze waanden zich daar klaarblijkelijk veilig.

Het blijft Engel Klifman in herinnering dat buurvrouw Thijs een rol heeft gespeeld in het in bewaring stellen van zijn broer in de oorlogsjaren, maar de details zijn tot op de dag van vandaag nooit naar boven gekomen en bewezen. Het dossier is gesloten, men is onschuldig totdat het tegendeel is bewezen. Zo ook in dit geval.

Ondanks het feit dat het een doorn in het oog van de buren W.G. Marsman (7-7-1887), F. Schutte (2-1-1905) en T.R. Bijkersma (14-10-1888) was, werd er geen documentatiemateriaal gevonden die tot een veroordeling kon leiden van Geertje Thijs(10-8-1925), wonende Kerkstraat 25. Er werden 3 processen verbaal opgemaakt, die helaas vernietigd zijn, op 6 april 1945, 3 mei 1945 en op 14 maart 1947. Het dossier is op 24-9-1947 overgedragen aan het bijzonder gerechtshof te Assen.

Geertje Thijs, is aangehouden op 6 april 1945 door Landbouwer P. Tijsma te Coevorden,naar verluid bij de buren onder het bed vandaan gehaald en verhoord op 3-5-1945 door de heer Wessel, de getuigen zijn verhoord op 14 maart 1947 door de heer Karel uit Zweeloo, het inlichtingenonderzoek is gedaan door de heer Schipper op 20 augustus 1945. Na de arrestatie op 6 april 1945 en detentie in kamp Coevorden is zij op een niet bekend moment, waarschijnlijk enkele dagen na haar arrestatie, vrijgelaten.
Geertje Thijs, beleed het Nederlands Hervormde geloof en had geen politieke richting voor de oorlog en geen beroep.Haar vader Dirk was wel lid van de N.S.N.A.P., dit werd gestaafd met diverse bescheiden.Dirk heeft meerdere maanden vastgezeten in Kamp Westerbork.

Wat wel opmerkelijk is gebleken, dat een andere buurvrouw ook beticht werd van omgang met de bezettende macht, het was mevrouw Aleida Maria Arends, die getrouwd was met B.W. Krabbenbos, ze woonde op nummer 17 en is geboren op 9 mei 1915 in Dalen en werd Rooms Katholiek opgevoed. Ook hier getuigden buren, bakker Keddeman van nummer 4, Johan van Almelo van nummer 11 en Freek Schutte van nummer 12, dat er meerdere keren is geconstateerd dat er Duitsers in haar woning waren geweest.
Aleida Krabbenbos werd op 18 april 1945 aangehouden en opgesloten in Kamp Zweeloo door Geert Wolbers, daar heeft ze meer dan een maand gezeten. Op 31 mei 1945 werd ze vrijgelaten. De getuigen werden op 20 juni 1946 verhoord. Aleida heeft de tenlastelegging altijd ontkent. Het dossier werd gesloten.

De Kerkstraat

De Kerkstraat is van oudsher een levendige straat geweest met veel bewoners, waarvan de namen regelmatig in de geschiedenis van Coevorden naar voren komen.

Aan het begin van de Kerkstraat aan de zijde van de Tuinstraat en Botersteeg had je de volgende bewoners: Natuurlijk het oude gemeentehuis van Coevorden, waar ook het politiebureau gevestigd was, daarna de familie Tabbert, Heersmink, Nottering, Krabbenbos,Elfering, Joh. van Almelo, Zwiggelaar en op de hoek Kerkstraat Tuinstraat de familie Smeman. Vanaf de Tuinstraat tot aan de Pannekoekendijk, woonden de families Scheffer Appie Brink, de dames Zilverberg, de dames Olsman, de familie Klifman en de familie Kluitenberg. Op de hoek Pannekoekendijkje Kerkstraat woonden Fenne en Appie Kroeze. Daarnaast de Joodse School op de hoek Kerkstraat-Spoorhavenstraat.

Aan de zijde van de Nederlands Hervormde Kerk, had je modelhuis Kramer, daarnaast de heer Marsman,hij had een sigarenwinkeltje in het pand van bloemist Gerrit Spijkman. De familie De Roode, zij hadden ook een winkel in de Bentheimerstraat en bakker Keddeman naast het terrein van de grote imposante Griekse Kruiskerk en aan de andere kant van de kerk Hendrik Hermelink, hij woonde officieel in de Kromme Elleboog en was veehandelaar. Hendrik werd op 6 april 1945 aangehouden door P. Tijsma, afgevoerd naar Kamp Westerbork en vrijgelaten op 27 juli 1946, hij was lid van de N.S.B. en heeft dit ook bekend. De getuigen die werden gehoord, waren H.H. Scheffer, 41 jaar, Kerkstraat 25, G.W. Woelders, 42 jaar, Kromme Elleboog 7 en J.G. Ahlers, 63 jaar, Nieuw Schoonebeek C 166. Er werd een formulier voor de beroepsstatiek van N.S.B. leden gevonden, een bijdrage verjaringsgeschenk leider, vrijstellingsbewijs voor werkzaamheden, vrijstelling voor rijwiel gevonden. Ook komt hij voor op andere lijsten.

Aan de andere kant van de straat, op de hoek Kromme Elleboog-Kerkstraat woonden de familie van der Veen, Slagerij Schutte, de familie Woltersom, de familie Thijs, Jan Wessel met een ijssalon op de markt naast juwelier Hemmes, Wiebe en "tante maaje" Koelink, daarnaast Trijn Koelink-Pool. Het huis naast de synagoge werd bewoond door Mevrouw Hamminga met haar zoon Okko die voorin woonde en achterin woonde Sander Wessel. Tussen de laatste woning en de synagoge was een heel klein steegje met kinderkopjes, waardoor de bij de joodse begraafplaats achter de sjoel kon komen. De begraafplaats was omheind met een muurtje. Naast de sjoel komen we weer bij de woning van de Rabbi. Op de hoek van de Gasthuisstraat en Kerkstraat woonden Hendrik Pool en Anna Nijenhuis, zij hadden daar een kleine kruidenierswinkel, terwijl Hendrik daarnaast nog bij de PTT werkte.

"Hoe ouder ik word, hoe scherper ik de dingen uit het verleden ga zien, het is voor mij belangrijk om de details te weten van wat er toen gebeurd is."zegt Engel Klifman.

Beschieting op de Hare, de Holwerd.

Ik was een vriend van Arend Vos, die woonde naast de dames van der Veen op de hoek Kromme Elleboog- Kerkstraat, hij werd later chauffeur bij de E.D.S., de Eerste Drentsche Stoomtrammaatschappij.

We waren met zijn vader op een stuk land op de Hare aan het aardappelen krabben met een greep, in mijn beleving was het een uur of vier 's middags, droog weer en in het begin van de herfst.

Op een gegeven moment kwamen er een stuk of vier jachtvliegers over en beschoten de loods op het spoorweg emplacement.

Vader Vos gooide ons in een diepe droge sloot en ging over ons heen liggen, het vuur schoot boven onze hoofden over de sloot. Waarschijnlijk heeft dit in 1944 plaatsgevonden, het was een indrukwekkende ervaring.

Spoorsingel.

Het was 2e Paasdag 9 april 1944, ik vergeet die dag nooit weer, ook al was het alleen al omdat ik toen het grootste paasvuur van mijn leven heb gezien. We zouden naar de Gereformeerde Kerk aan de van Heutszsingel gaan. Rond een uur of half drie cirkelden jachtvliegers boven de stad. Na een cirkel rond de toren van de Nederlands Hervormde Kerk gemaakt te hebben vlogen ze over de markt. We konden de piloten zien zitten.
Vanaf Garage Juurlink aan de Tramstraat-Spoorsingel, vlogen ze richting de Goeman Borgesiusstraat, de Spoorsingel werd onder vuur genomen. Aan de Havenzijde naast de Spoorsingel stonden Rode Kruis wagons en wagons met stropakken geladen.

Na de beschietingen op deze wagons, bulderde de zware stem van Slager Schutten door de Kerkstraat: "Roep dokters, doden en gewonden!" "Roep dokters, doden en gewonden!".

Mijn vader lag te bidden onder de tafel, het was een traumatisch gebeuren. Met mijn zuster Maria Magdalena liep ik naar de Spoorsingel. Alle stropakken stonden in de brand, er dreven twee lijken in de bocht van de haven, de 53 jarige gemeente bewaker Caspar Gubler en schippersdochter Margaretha Gort.

Volgens andere ooggetuigen zijn de lijken uit het water gehaald en door dokter de Vries overdekt met stro, tot dat ze afgevoerd konden worden. Om de dood van Caspar Gubler werd in het algemeen in het Coevordense niet getreurd. Hij werd geboren op 25 november 1886 in Coevorden en woonde met zijn vrouw Fenna Alferink aan de Eendrachtstraat 34. Caspar was lid van de N.S.B., de N.A.F. en had een abonnement op Volk en Vaderland. Er waren meerdere getuigen van zijn activiteiten voor de bezetter en diverse bescheiden toonden dit aan.

Siementje Postma, geboren 3-5-1905 geboren te Doniawerstal (Fr.), Berendina Scholten te Horst, geboren 8 mei 1899, Renske Sipkens, geboren 8 oktober 1908 te Emmen, Albertus Reinders, geboren 13 augustus 1902 te Gramsbergen, Johannes H.W. Hoendervanger, geboren 4 oktober 1896 te Oude-Pekela, Hermanus J. Holthuis, geboren 18 mei 1900 te Coevorden werden op 13 februari 1948 gehoord over de activiteiten van Caspar Gubler.

Met zijn dood tijdens de beschietingen op de Spoorsingel, werd vervolging onmogelijk. Het dossier is officieel overgedragen aan het Bijzonder Gerechtshof te Assen op 26 februari 1948.


Het gegrifde geheugen.
De gebeurtenissen van de tweede wereldoorlog staan, hoe klein hij destijds ook was, nog steeds in het geheugen van Engel (Henk) Klifman gegrifd. Regelmatig is hij met zijn kleinkinderen naar het monument bij de voormalige synagoge geweest om terug te denken aan die verschrikkelijke periode, waarvan hij hoopt dat het zijn nazaten bespaard zal blijven.

"Ik had de tranen in mijn ogen toen ik bovenstaande las op het internet, ik ook nooit kunnen denken dat de nacht van 2 oktober 1942 62 jaren geleden, nu voor lange tijd bewaard zal blijven. Ik hoop dan ook dat die nooit, maar dan ook nooit vergeten wordt!"

Bronnen:
Engel Klifman, Emmen.
Onderzoeksdossiers marechaussee.
Verslag C. Dey
Informatie uit de onderzoeksdossiers mogen vrijgegeven worden, wanneer er geen onevenredige schade uit deze informate ontstaat. Bron:NIOD. Vanuit dit uitgangspunt zijn de feitelijkheden uit de dossiers gepubliceerd.

Last update: 01 01 2005 by www.herdenking.nl